Vrijwilligers zijn van onschatbare waarde, zowel voor bewoners en hun naasten als voor de zorgcollega’s

Ze hoorde het al zodra ze de afdeling op liep. Een van de bewoners die ze goed kent, was compleet over zijn toeren. “In dat geval zijn er vaak twee zorgmedewerkers nodig om hem weer rustig te krijgen, maar ik kwam net op het juiste moment binnen”, vertelt Ingrid de Jongh. Ze is vrijwilliger op de Huntingtonafdeling bij Atlant en helpt bewoners te ontspannen door het geven van handmassages. “De volgende keer bellen we eerst jou!”, roepen haar zorgcollega’s nadat Ingrid de bewoner in kwestie snel rustig kreeg. Vrijwilligers zijn onmisbaar binnen de teams van Atlant en spelen een grotere rol dan je misschien zou denken.

Dat beaamt ook Ingrid Kienstra, EVV’er op de Huntingtonafdeling waar Ingrid vrijwilliger is. “De zorg is vaak druk, vrijwilligers hebben de tijd en de rust om bij een bewoner te blijven. Voor een praatje of een wandeling. Vrijwilligers zijn van onschatbare waarde, zowel voor bewoners en hun naasten als voor de zorgcollega’s”, vertelt Kienstra.

Bij palliatieve zorg denken veel mensen aan de laatste dagen van iemands leven. “Maar dat hoeft helemaal niet zo te zijn”, legt Kienstra uit. “Palliatieve zorg begint zodra iemand niet meer beter wordt. Het doel is dan niet langer genezen, maar het leven nog zo mooi mogelijk maken.” Het kan nog jaren duren voordat iemand daadwerkelijk overlijdt. In die jaren draait het om welzijn en het creëren van kleine geluksmomenten. Kienstra vertelt over een bewoonster die vroeger heel graag bakte, maar dat niet langer alleen kon. “Samen met een vrijwilliger staat ze inmiddels gewoon weer in de keuken. Misschien roert ze slechts één keer door de beslagkom, maar daar gaat het niet om. Het draait om het samenzijn, de geur en de beleving. Het zijn de kleine dingen die vrijwilligers doen, maar die een wereld van verschil maken.” 

Als het bij Atlant gaat over vrijwilligers binnen de palliatieve zorg, komt de naam van Gerda Petersen al snel naar voren. Gerda is als vrijwilliger actief betrokken en neemt de coördinatie op zich voor de groep vrijwilligers voor de palliatieve terminale zorg. Dat ze ooit bij Atlant terechtkwam, was puur toeval. Ze zocht in Apeldoorn naar de ingang van een café, waar een feestje was. Degene die verantwoordelijk is voor de vrijwillige inzet bij Atlant, zocht op datzelfde moment naar dezelfde ingang. "We raakten in gesprek en de rest is geschiedenis", lacht Gerda.  

Ze is inmiddels degene die alles in gang zet als een bewoner in de terminale levensfase komt. Ze neemt contact op met betrokken naasten en plant een afspraak met hen in. "Ik vind het heel belangrijk om persoonlijk met mensen af te spreken", vertelt Gerda. "Lichaamstaal vertelt zo veel, vooral bij beladen onderwerpen als afscheid en rouw. Ik bespreek met naasten wat ze zelf willen en kunnen doen, wat ze van ons als vrijwilligers nodig hebben en natuurlijk wat de bewoner zelf fijn vindt. Houdt iemand van zingen of wil hij of zij dat er bijbelteksten worden voorgelezen? Of is het voldoende als een vrijwilliger gewoon aanwezig is of een hand vasthoudt?” 

Vrijwilligers uit de groep palliatieve terminale zorg ondersteunen naasten bij het waken. “Ik ken alle vrijwilligers goed”, vertelt Gerda. “Daardoor weet ik precies wie ik op welk moment het beste kan vragen. Als een vrijwilliger voor het eerst gaat waken, ga ik ook altijd mee en achteraf vraag ik altijd hoe het gegaan is.” Soms vraagt een zoon of dochter van een bewoner haar: ik durf niet alleen, ga je mee? "Natuurlijk ga ik dan mee", zegt Gerda. "Als er dan rust komt en iemand rustig kan gaan, is dat prachtig." 

Dat Gerda meer is dan vrijwilliger en coördinator, weet Ingrid mooi te verwoorden: “Ze spreekt regelmatig een op een met vrijwilligers af om bij te praten en te horen hoe het gaat. De manier waarop zij dit doet zorgt ervoor dat je je echt verbonden voelt als vrijwilliger, met elkaar en met Atlant.” 

Ingrid werkte als juridisch secretaresse, totdat ze na niet aangeboren hersenletsel werd afgekeurd. “Werken lukt me niet meer, maar ik wilde heel graag wat blijven doen”, vertelt ze. De Jongh volgde een cursus handmassage en kwam uiteindelijk als vrijwilliger op de Huntingtonafdeling van Atlant terecht, waar ze zorgt voor ontspanning en rust bij de bewoners. Ingrid: “In het begin schrok ik wel van het ziektebeeld. Maar inmiddels zie ik de buitenkant niet meer, ik zie de mensen hoe ze zijn. Praten lukt bij veel bewoners niet meer, dus lees je af en voel je aan wat iemand nodig heeft. Dat gaat heel intuïtief.” Ook als bewoners met wie ze werkt in de terminale levensfase komen, vertrouwt ze op haar intuïtie: “Soms houd ik een hand vast, soms ben ik alleen aanwezig. Niemand hoeft alleen te gaan als hij of zij dat niet wil, ook hier voel je aan wat de behoefte is en wat nodig is om rust te bieden.” 

Gerda staat als vrijwilliger zowel bewoners als hun naasten bij. Zo leerde ze Theo Gorter kennen, wiens vrouw Martha al jaren op de Huntingtonafdeling woont. Theo kwam inmiddels al ruim 1.600 keer bij haar op bezoek. Dat blijft ook bij de zorgmedewerkers niet ongemerkt: op de dag van zijn 1.500e bezoek hingen er zelfs posters op de afdeling met de tekst 'Theo voor de 1.500e keer bij Martha'. "Echt prachtig hoe betrokken hij is en hoe dat gezien wordt door de medewerkers van Atlant. Je gunt iedere bewoner eigenlijk een Theo", vertelt Gerda. 

In 2007 kreeg Martha de diagnose Huntington. Ze loopt inmiddels niet meer en kan sinds een paar jaar ook niet meer praten. “Ik ben haar kwijt, maar tegelijkertijd heb ik haar nog”, zegt Theo. Gerda: “Je vrouw is er nog, maar eigenlijk zit je al in de rouw. Dat wordt enorm onderschat.” Naast gesprekken met een psycholoog vond Theo steun bij Gerda. Ze gaf hem de praktische tip om zijn gedachten op papier te zetten. “Eerst dacht ik echt toedeloe, jij bent gek! Maar ik ben het toch gaan doen”, reageert Theo, terwijl hij een stapel schriften op tafel legt. “Inmiddels ben ik al in mijn elfde schrift bezig. Iedere dag schrijf ik van me af en zo nu en dan bespreek ik met Gerda wat ik opgeschreven heb. Dat helpt me enorm.”

Twee jaar geleden ging Theo minder werken en sindsdien is hij op vrijdag vrijwilliger bij Atlant. Zo schilderde hij de ruimte van de activiteitenbegeleiding, knapte hij het terras op en wandelt hij met bewoners. Met de Atlantbus brengt hij bewoners naar het ziekenhuis of naar het activiteitencentrum in Beekbergen. Tijdens een vakantieweek ging hij als vrijwilliger mee op uitstapjes naar Noordwijk en Apenheul. “Dan zie je pas echt hoe belangrijk vrijwilligers zijn, ze kunnen gewoon niet zonder”, zegt Theo. Zijn vrijwilligerswerk doet hij met liefde: “Jullie zorgen al zo lang zo goed voor mijn vrouw, nu zorg ik voor jullie.”

Met de beweging ‘van zorg naar gewoon leven’ kijkt Atlant anders naar zorg. Bewoners leiden hun leven zoveel mogelijk zoals ze dat gewend waren, met eigen regie. Naasten en vrijwilligers spelen daarin een belangrijke rol, net als hulpmiddelen en technologie. En waar dat nodig is, zetten zorgprofessionals van Atlant hun expertise in. “Het is verleidelijk om dingen over te nemen zodra iemand hier komt wonen. Het zit in ons om goed voor iemand te zorgen”, zegt Kienstra. “Maar we kijken eerst naar wat iemand zelf nog kan en wat naasten of vrijwilligers kunnen doen. Daarin werken we steeds meer samen. Wil een bewoner bijvoorbeeld zelf eten? Dan regelen we dat, ook al duurt het langer en wordt het een bende.” Soms zit het juist in een creatief idee dat aansluit bij iemands leven en interesses. Gerda haalt een mooi voorbeeld aan: “Ook als bewoners vrijwel niets meer kunnen, kun je nog iets voor hen betekenen. Zo was er een bewoner die niet meer uit bed kon komen. Hij had zijn hele leven gevist, boven zijn bed hebben we toen iets laten ophangen waardoor het leek dat er vissen zwommen. Hij knapte er zo van op dat hij af en toe zelfs weer uit bed kwam!” 

“Vrijwilligers worden steeds meer onderdeel van het team”, vertelt Kienstra. “Ontzettend belangrijk, want juist zij kunnen eraan bijdragen dat bewoners zo lang mogelijk dingen kunnen blijven doen die ze graag willen. Je bent gewoon samen één team.” Dat voelt ook Ingrid zo: “Als iemand uit de zorg me vraagt om samen koffie te drinken tijdens een pauze, voel je je wel echt gezien. Daarnaast ga ik altijd blij naar huis. Ik ga door tot ik niet meer kan!” 

Mary houdt haar vrijwilligerswerk bewust flexibel, zodat er ruimte blijft voor andere dingen. Bij Gre gaat ze langs wanneer het haar uitkomt. De activiteitenmiddag staat wel altijd in haar agenda. "Het is vrijwillig, maar niet vrijblijvend. Er zijn mensen die op me rekenen." 

Andere vrijwilligers pakken juist heel andere taken op. Ze werken in de moestuin en de tuinkas of ze koken in de huiskamer. "De geur van zelf gekookt eten is voor bewoners echt fantastisch", zegt Cisca. "Een van onze kookvrijwilligers zet na het eten zelfs nog even wat knopen aan kleding of neemt kleding mee naar huis om te verstellen. Iedere vrijwilliger hier doet echt wat bij hem of haar past.”